Dion Art, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, via Wikimedia Commons
Mae’r rhan fwyaf ohonom yn fwy cyfarwydd â’r aderyn du a bronfraith y grug. Mae’r Turdus merula sef yr aderyn du, wedi addasu’n dda i newid mewn defnydd y tir, ac maent mor gyffredin mewn gardd trefol ac maent yng nghefn gwlad ehangach. Mae eu cân ymhlith yr harddaf o adar Prydeinig.
Mae fronfraith y grug Turdus turdus yn llai cyffredin, ond hefyd fe’i adwaenir am ei ynganu sy’n llawn cymeriad, gyda repertoire trawiadol gyda’i chân wedi’i gwneud allan o nifer o rannau, gyda phob cymal byr yn cael ei ail-adrodd dwy neu dair gwaith.
Arwydd amlwg bod bronfraith y grug yn bresennol yn eich gardd yw ‘eingion’, sef carreg fawr lle mae’r fronfraith yn rhoi ergyd galed i agor cregyn y malwod er mwyn cyrraedd yn corff meddal sydd tu mewn.
Yn debyg i fronfraith y grug ond yn fwy ‘llwyd’ mewn lliw ac yn fwy, gyda galwad uchel rhuglenol yw’r fronfraith fawr Turdus viscivorus. Fe gaiff y fronfraith hon ei enw oherwydd ei hoffter o ffrwyth yr uchelwydd Viscum album – ar ôl bwyta’r hadau mae’r fronfraith yn sychu’r gweddill gludiog oddi ar ei phig ar risgl y goeden, a thrwy hyn a baw’r adar, mae’r uchelwydd yn cael ei ledaenu o goeden i goeden. Yn anffodus, mae’r fronfraith yn prinhau’n beryglus ac ar restr goch yr adar yn y DU sydd ag angen cadwraeth.
Penderfynais ysgrifennu am y fronfraith ym mis Rhagfyr pan roedd bronfraith yn canu’n uchel yn ddyddiol o goeden mewn gardd ger swyddfa Ymddiriedolaeth Gwm Elan. Roedd yn teimlo fel bod y gwanwyn wedi cyrraedd yn gynnar, ond roedd y fronfraith yn sefydlu ei thiriogaeth, sy’n ymddygiad normal yr amser hon o’r flwyddyn. Ers mis Hydref efallai eich bod wedi gweld bronfraith eraill; esgyll cochion Turdus iliacus a chesyg y ddrycin Turdus pilaris sef ein ymwelwyr gaeafol o ogledd Ewrop. Mae gan yr esgyll cochion fflach o goch rhwdlyd o dan yr adenydd a’r ystlys, a streipen gwyn llachar dros y llygaid. Mae cesyg y ddrycin yn fwy tew, gyda phen, cefn isaf a chloren llwyd, cefn uwch ac adenydd cochddu a chynffon du. Maent yn adar swnllyd, ac yn gwneud galwadau cynhyrfol ‘chack-chack’. Mae’r ddwy fath o fronfreithod hyn yn symud o gwmpas yn aml mewn heidiau mawr, yn glanio ar gaeau sydd newydd eu carthu neu ar lwyni’r griafolen neu’r ddraenen wen, gan fwyta’r aeron a’r pryfed cyn symud ymlaen gyda’i gilydd i chwilio am ffynhonnell newydd o fwyd.
Mae mwyalchen y mynydd Turdus torquatus neu aderyn du y mynydd, sef aelod arall o deulu’r bronfreithod yn llai cyffredin, ac wedi diflannu o nifer o leoliadau ar yr uwchdiroedd, lle mae’n cenhedlu yn y gwanwyn ar ôl taith hir o Affrica. Mae gan y gwryw blu du a band o wyn trawiadol ar ei frest. Ar un adeg roedd y rhywogaeth yma yn cenhedlu yng Nghwm Elan, ond bellach mae ond yn ymweld â ni yn yr hydref ar ei ffordd i’r de, gan fwydo ar dir pori sy’n llawn o fwydon ac aeron. Yn ystod prosiect HLF Elan Links, roedd y ffermydd yn y cwm yn carthu eu tiroedd pori yn dda ac yn plannu draenen wen a chriafolen yn wasgaredig er mwyn annog mwyalchen y mynydd i aros ac i genhedlu. Mae rhai o’r coed hyn bellach yn darparu aeron ac felly tybiwn y bydd mwyalchen y mynydd yn dychwelyd rhyw ddiwrnod.
Mae gan wefan yr RSPB luniau ardderchog a rhagor o wybodaeth am yr holl fronfreithod: rspb.org.uk
Fiona Gomersall, Ecolegydd
