Glawfesuryddion yn Nyffryn Claerwen a Chwm Elan
Wrth i chi gerdded bryniau’r dalgylch dŵr yn Nyffryn Claerwen a Chwm Elan, fe fyddwch wedi dod ar draws darn bach sgwâr o dir caeedig yng nghanol unman, neu ei weld ar fap Ordnans gyda’r geiriau “Glawfesur” wedi’i brintio’n gyfagos i ddot bach neu gylch sy’n dynodi ei leoliad materol.
Ar un amser, roedd hyd at 30 o lawfesuryddion ar draws y ddau gwm, gyda 15 yn Nyffryn Claerwen a 15 yng Nghwm Elan.
Roedd rhai ohonynt mewn ardaloedd anghysbell iawn, ond roedd yn bosib eu cyrraedd ar droed – sef taith gerdded hir ac anodd dros sypwelltydd, neu ar gefn ceffyl heb lwybr troed penodol – ar wahân i ambell drac defaid. Roedd rhaid cymryd darlleniadau unwaith y mis, ar ddiwrnod cyntaf bob mis neu gyn agosed â phosib, ym mhob tywydd. Roedd rhaid darllen cyfanswm o saith glawfesurydd yn ddyddiol: mae cofnodion yn dangos bod tenantiaid ym 1976 yn cael eu talu £15 y flwyddyn am ddarlleniadau dyddiol.
Roedd y glawfesurydd yn cynnwys silindr metel wedi’i gladdu’n ddwfn yn y ddaear, lle casglwyd y dŵr cyn ei arllwys i mewn i wydr mesur; gweler y poster isod.
Y mathau o lawfesuryddion oedd: B=Bradford, S=Snowdon ac O=Octapent.
Examples of Rain Gauges
Fe wnaed y darlleniadau gan denant y fferm, neu staff yr ystâd, asiant neu arolygwr. Anfonwyd y darlleniadau yn wreiddiol at Adran Ddŵr Dinas Birmingham.
Rhoddwyd taliad bach i’r cofnodwyr: mae cofnodion yn dangos ym 1965, rhoddwyd taliad hyd at £3 y flwyddyn, ac ym 1975, cymaint â £10 y flwyddyn.
Bob yn ail flwyddyn, roedd swyddog o Adran Ddŵr Dinas Birmingham yn archwilio’r glawfesuryddion am unrhyw gollyngiadau, gwirio bod tyfiant gwair neu frwyn o fewn y compwnd yn cael ei dorri, ac yn archwilio ffin tir y glawfesuryddion am bolion ffens pwdr neu wedi’u difrodi, a fyddai’n cael eu hailosod gan staff y Bwrdd Dŵr. Ar o leiaf un achlysur, dywedwyd bod rhaid i’r swyddog droi am yn ôl, gan nad oedd wedi gallu dod o hyd i’r glawfesurydd oherwydd niwl ar y bryniau, rhywbeth mae tenantiaid y ffermydd yn profi’n aml, ac sy’n gallu rhwystro casglu’r defaid ar y diwrnod hel defaid.
Darllenwyr yr 15 glawfesurydd yn Nyffryn Claerwen oedd:
G Edwards, Llannerch y Cawr – Esgair Ceiliog
T C Edwards, Cerrigcwplau – Arban, Esgair Garthen, Nant y Car, Cors yr Hwch a Llyn Carw
I A Davies, Chapel House – Bwlch yr Hendre, Claerddu, Claerwen x 2, Cerrigllwydion, a Brynhir
Staff Asiant yr Ystâd – Esgair Gader
Staff yr Arolygwr – Tyrmynydd (darllenwyd yn ddyddiol) a Chiloerwynt (darllenwyd yn ddyddiol)
Darllenwyr yr 15 glawfesur yng Nghwm Elan oedd:
J Davies, Hirnant – Gwngu, Aberhenllan, Calettwr ac Abercaethon
Miss M Evans, Abergwngu – Abergwngu (darllenwyd yn ddyddiol)
W Pugh, Bodtalog – Glan-Fedwen a Bodtalog (darllenwyd yn ddyddiol)
E D Evans, Rhif 9 Pentre Elan – Tynllidiart
Staff yr Arolygwr – Tyn-y-Pant, Tynant (darllenwyd yn ddyddiol), Pentref Elan (darllenwyd yn ddyddiol), Nantgwyllt (darllenwyd yn ddyddiol)
E B Rees, Penygarreg – Penygarreg 1, Penygarreg 2
Staff Asiant yr Ystâd – Rhaeadr
Gwnaethpwyd adolygiad o rwydwaith y glawfesuryddion ym mis Rhagfyr 1983, gan gynrychiolwyr o’r Swyddfa Dywydd ac Awdurdodau Dŵr gan leihau nifer y glawfesuryddion o 24 i 7.
Ar ddiwedd yr 80au a dechrau’r 90au, unig ddarllenwyr y glawfesuryddion oedd: Bonny Rees o Benygarreg, fi, Tudor Davies o Chapel House, a orffenodd y darlleniadau ar ddiwedd 1992, a’r dyn olaf i wneud y darlleniadau oedd Mr David Williams, Abergwngu, a wnaeth ymddeol ym 1995/96.
Credaf fod pedair orsaf fonitro amgylcheddol byw, fel yr adwaenir nhw bellach, yn cael eu rheoli gan Gyfoeth Naturiol Cymru yn yr ardaloedd hyn:
Pentref Elan
Nantgwyllt
Tynant, Troedrhiwdrain
Rain Gauges, Elan Village
Fel mae amser wedi newid! Heddiw, dim ond ychydig o lawfesuron sy’n bodoli yn y dalgylch dŵr. Nid oes rhaid i’r darllenwyr ddringo dros gamfa i mewn i’r tir caeedig bellach; mae clwyd fach wedi’i gosod yno, a’r cyfan yn hygyrch – nid oes rhai anghysbell bellach gan na fyddai Iechyd a Diogelwch yn caniatáu unrhyw un i gerdded am filltiroed mewn ardal heb signal symudol.
Tudor Davies
